Rủi ro khi đầu tư Crypto, chương 3: Vấn đề con người

Mọi thứ trên đời rồi cũng quy về con người

Nếu bạn có nhu cầu tìm hiểu thêm về tài chính, tìm hiểu thêm ở đây.

Tổng quát

Không có lựa chọn hoàn hảo, đó là tiên đề cơ bản của tất cả mọi thứ trên đời.

Tới thời điểm này, chúng ta đã nói nhiều về những ưu điểm của crypto, về khả năng chống lạm phát, bảo đảm giá trị, công bằng cho mọi người. Bản thân công nghệ blockchain cũng được áp dụng dựa trên giả thuyết rằng ta không thể tin bất kỳ ai – chỉ có hệ thống được lập trình chặt chẽ và liên tục là đáng tin.

Đó là trên lý thuyết. Trong thực tế, “công nghệ” blockchain không tự nhiên sinh ra và sinh lời, mà được dùng làm tiền đề để các dự án, nhóm phát triển, nhà đầu tư nghiên cứu, nhằm tạo ra sản phẩm, dịch vụ. Và những dự án, nhóm phát triển, nhà đầu tư suy cho cùng vẫn là con người. Mà con người thì sẽ dễ mắc sai lầm về mặt công nghệ. Và đôi khi những sai lầm này đi kèm với cái giá vô cùng đắt.

Công nghệ – Hacker

Công nghệ blockchain, trên lý thuyết là một cơ chế bảo mật tuyệt vời, khi quyền điều khiển và thao túng mạng lưới không nằm trong tay một tổ chức/cá nhân nào, mà được phân phối đều cho các máy chủ (node) vận hàng mạng lưới. Tuy nhiên, trên thực tế, người sử dụng công nghệ blockchain thường là các tổ chức/cá nhân tập trung (như sàn giao dịch, dự án game…) nên đây vẫn là mồi ngon cho tội phạm công nghệ cao, bởi lẽ chúng chỉ cần tập trung hack một vài máy chủ, thay vì cả hệ thống.

Nhiều vụ tấn công đã xảy ra xuyên suốt lịch sử tồn tại của tiền mã hóa, làm tổn hại hàng trăm triệu USD của các nhà phát triển cũng như nhà đầu tư. Mới đây nhất, vài ngày 29/03/2022, mạng Ronin thuộc hệ sinh thái Axie Infinity – tựa GameFi thành công nhất lịch sử thế giới, với đội ngũ phát triển phần lớn là người Việt – đã bị hack, dẫn đến thất thoát hơn 622 triệu USD (gần 14,225 tỷ VND). Kẻ xấu đã hack và kiểm soát được 5/9 máy chủ của Ronin, cho phép chúng thực hiện giao dịch khống, bòn rút tiền của hệ thống.

Giá đồng RON rớt thẳng đứng sau vụ hack chấn động vào ngày 29/03/2022. Với nhiều nhà đầu tư tới thời điểm này, cái chết của RON, Axie, hay phần lớn các GameFI khác, chính là lời cáo chung cho các hình thức “X to Earn”

Hiện tại, Ronin đang đứng đầu trong danh sách các vụ hack lớn nhất lịch sử tiền mã hóa

Rủi ro về con người

Tổng quát

Tới đây, nhiều bạn sẽ thở phào: “Oke, vậy thì, để thành công trong lĩnh vực đầu tư crypto, mình cần phải cẩn thận với nguy cơ luật pháp, phải sẵn sàng đón nhận sự biến động mạnh của thị trường, và đề phòng rủi ro công nghệ. Thế là xong”.

Xong thiệt chưa ta?

Nếu chỉ cần có thế thì đâu có cảnh hàng trăm “nhà đầu tư 4.0” mặt nhăn mày nhó ngồi trước cửa “văn phòng ma” đòi lại tiền? Làm gì có những “nữ hoàng đọc lệnh, ông vua tỉa nến”? Làm gì có những hội nhóm Telegram “lùa gà”?

Đúng vậy, rủi ro khi đầu tư crypto còn đến từ con người, nghĩa là từ sự bất cẩn, hay những chiêu thức lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản số của nhà đầu tư – cái mà người viết sẽ chỉ ra ngay sau đây.

Sự bất cẩn

Hãy nghĩ tới việc để quên tiền mặt.

Bạn bỏ quên vài chục nghìn đồng trong túi, rồi bỏ máy giặt. Vài tờ bị nhàu nát, hư hỏng. Vài tờ polyme thì phơi khô lại dùng được.

Bạn bỏ quên ví trên trường hoặc trên xe taxi. Hên thì tìm được, xui thì mất luôn.

Nhìn chung, với tiền mặt, bạn có cơ hội lấy lại được toàn bộ/một phần số tiền thất lạc, nhờ sự tồn tại về mặt vật lý của chúng.

Với tiền số thì sao?

Bạn cất trữ tiền trong ví lạnh. Bạn lỡ bất cẩn làm ví bị gãy, hỏng hóc, hoặc làm rơi xuống nước. Ví bị hư, không kết nối được nữa. Bạn mất số tiền ảo trong ví vĩnh viễn.

Bạn cất trữ tiền trong ví lạnh/nóng. Bạn có private key để truy cập ví. Một ngày đẹp trời, bạn không còn nhớ private key, hoặc đã làm mất private key. Bạn mất số tiền ảo trong ví vĩnh viễn.

Theo trang Chainalysis, có tới 20% số Bitcoin hiện nay đang nằm trong các ví bị mất, hoặc bị mắc kẹt không thể mở, – tương đương 140 tỷ USD. Con số này vẫn đang tăng lên từng ngày. Do đặc thù bảo mật cao, các ví crypto thường có độ phi tập trung cao và rất khó bị hack. Nhưng đây lại là con dao hai lưỡi, vì một khi khách hàng làm mất private keys hay làm ví hỏng hóc, việc khôi phục thiết bị/dò tìm private keys là vô cùng khó.

Anh James Howells – một kỹ sư IT ở Anh – đã vô tình vứt ổ cứng chứa private key của gần 7,500 Bitcoin vào năm 2013. Từ đó tới nay, anh này đã nhiều lần liên hệ hội đồng thành phố Newport (Anh) cho phép anh “khai quật” một bãi rác phế liệu lớn để tìm ổ cứng trên, với lời hứa quyên góp 25% số bitcoin tìm được – tương đương 71 triệu USD – cho thành phố, nhưng đến nay vẫn bị từ chối vì quan ngại về kinh phí và ô nhiễm môi trường

Ở Việt Nam, một trong những sự bất cẩn mà nhà đầu tư nhiều khi không nhận ra, chính là việc giao thiết bị điện tử có chứa private key (máy tính cá nhân, điện thoại, ổ cứng rời…) cho các bên sửa chữa – những người hoàn toàn có khả năng truy cập mọi tập tin trong thiết bị và lấy trộm private key của bạn. Hãy cẩn thận ghi lại private key rồi cất ở nhà, và đảm bảo thiết bị của bạn không chứa private key trước khi giao cho người khác.

Lừa đảo:

Tâm lý học

Tất cả những vụ lừa đảo đều có một điểm chung: Những người mơ mộng kiếm tiền nhanh và dễ dàng gặp những người có thể vẽ ra tương lai kiếm tiền nhanh và dễ dàng.

Nắm bắt được lòng tham của các nhà đầu tư (trong trường hợp này không khác gì các con bạc), nhiều kẻ xấu có trình độ sẽ tìm cách lôi kéo, dụ dỗ họ tham gia vào hệ thống của chúng, cho nạn nhân thắng vài lần để tăng độ tin cậy. Sau khi “chăn dắt” thành công, nạn nhân không chỉ trở lại với số tiền lớn hơn, mà còn dắt thêm bạn bè, gia đình vào hang cọp.

Sự hạn chế về kiến thức

Tất cả các nạn nhân đều dễ dụ dỗ, 50% vì họ tham, 50% còn lại do không đủ kiến thức. Chẳng mấy ai hiểu về cơ chế vận hành của blockchain, tiền mã hóa, hay những rủi ro tiềm ẩn của loại hình đầu tư này. Họ cũng không kiểm tra danh tính, hoạt động và sự hợp pháp của những đối tượng lừa đảo. Sự thiếu kiến thức khiến họ nhẹ dạ cả tin, là mồi ngon cho tội phạm công nghệ.

Các chiêu thức lừa đảo:

Pump and Dump (Bơm và Xả)

Thủ thuật này từng khá phổ biến trên thị trường chứng khoán. Người viết sẽ lấy ví dụ với đồng tiền mã hóa Ripple (XRP):

Đầu tiên, những đối tượng lừa đảo sẽ âm thầm mua XRP khi đồng này ở giá thấp. Sau đó, chúng lập những hội nhóm, ví dụ “Hội cuồng XRP”. Chúng sẽ thu nạp thành viên, thay nhau post những bài viết một chiều, “bơm” đồng tiền này và những kỳ vọng cao, đánh vào lòng tham của nhà đầu tư (nạn nhân). Sau đó, hẹn một ngày cụ thể (ngày D), tất cả các thành viên của “Hội cuồng XRP” sẽ cùng mua XRP để kiếm lợi nhuận.

Vào ngày D, các nạn nhân cùng mua vào, đẩy giá XRP lên cao. Do đã mua sẵn với giá thấp từ trước, lượng XRP do kẻ xấu nắm trong tay đã x2, x3 lần. Lúc này chúng chỉ cần “xả” hết lượng XRP đang nắm giữ để thu về tiền mặt. Các đồng crypto được kẻ xấu “lăng xê” phần lớn cũng vô giá trị, nên rất nhanh sau đó, các nhà đầu tư sẽ nhận ra mình bị lừa “đu đỉnh”, tiền mất tật mang.

Mô hình nến của một vụ Pump&Dump

Rug Pull

Một biến thể khác của “Bơm-Xả” là “Rút thảm”, hay còn gọi là Rug Pull trong tiếng Anh. Người viết sẽ lấy đồng Squid Game (SQUID) làm ví dụ.

Những kẻ lừa đảo công nghệ cao sẽ tạo ra đồng crypto của chúng, rồi phát hành cho công chúng dưới nhiều hình thức: Huy động vốn để phát triển (thông qua các ICO), hay Airdrop, vv…trong trường hợp này, Squid Game là một dự án “chơi để kiếm tiền” (Play-To-Earn, giống Axie Infinity), được lấy cảm hứng từ bộ phim Hàn Quốc ăn khách trên Netflix. Với độ “hot” toàn cầu của series này tại thời điểm cuối năm 2021, rất nhiều nhà đầu tư đã mua đồng SQUID, đẩy giá đồng này lên ngút trời (từ $38 tới $2,800) mà không hề đặt câu hỏi về độ đáng tin cậy của dự án.

Và kẻ xấu chỉ chờ có thế để “rút thảm” – hành động bán tháo hết lượng coins họ nắm giữ để lấy tiền thật. Ngày 1/11/2021, giá đồng SQUID rơi thẳng từ $2,856 xuống…$0,0007926 chỉ trong một tiếng đồng hồ. Đội ngũ phát triển dự án này cũng đã “bốc hơi” cùng với hàng tỉ đô la của các nhà đầu tư nhẹ dạ.

Sau cú Rug Pull, đồng SQUID bây giờ hoàn toàn không còn giá trị gì

Với việc các dự án crypto xuất hiện dày đặc như cơm bữa, rất nhiều trong số đó thực ra không mang lại giá trị thiết thực nào, và phần lớn là lừa đảo.

Đa cấp biến tướng 4.0

Điều duy nhất mà đa cấp biến tướng 4.0 khác với các loại hình đa cấp lừa đảo từng được ghi nhận trước đây chính là việc phát hành các đồng tiền mã hóa của các dự án này.

Trên thực tế, những vụ lừa đảo nghìn tỷ đồng này đã xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 2016 (vụ GCC Coin), và tiếp tục với mức độ tinh vi hơn sau này (điển hình là vụ Ifan và Pincoin).

Bạn đọc có thể xem phóng sự của VTV về những vụ lừa đảo đa cấp núp bóng tiền mã hóa ở đây. Phương thức lừa đảo này, về cơ bản khá giống rug pull. Tuy nhiên, điều nguy hiểm nằm ở chính sách hoa hồng, “người sau trả cho người trước” của đa cấp – điều này khuyến khích nạn nhân mời mọc bạn bè, người thân tham gia để họ nhận hoa hồng. Khi đã “đầy bình”, những kẻ chóp bu chỉ cần “rút thảm”, trốn mất cùng hàng nghìn tỷ đồng của nhà đầu tư.

Khi nhận ra mình bị lừa, nhà đầu tư chỉ còn cách…trưng biển tố cáo như thế này – rất khó để tìm ra và bắt giữ những đối tượng lừa đảo công nghệ cao

Giả mạo

Ngoài ra, những kẻ lừa đảo công nghệ cao còn nhiều chiêu bài tinh vi hơn, khiến các nhà đầu tư dễ bất cẩn “sập bẫy”:

Ví ảo giả: Ví dụ, dự án MyEtherWallet – một dự án nghiêm túc và hợp pháp chuyên cung cấp dịch vụ ví nóng (ví online) để lưu trữ đồng Ether, có giao diện như sau:

Tuy nhiên, trên Appstore và lại xuất hiện app “MyEtherWallet” với giao diện khác:

App giả mạo trên Appstore

Khi tải app giả mạo này, người dùng không chỉ bị thu phí $4,99, mà còn có thể mất sạch số ETH họ nắm giữ, nếu chuyển vào cất trong app này.

Đào coin giả: Trên lý thuyết, các thiết bị điện tử có khả năng giải thuật toán của để tạo lập chuỗi khối mới (đào coin). Nắm bắt sự thật này, nhiều kẻ xấu đã tạo ra nhiều app giúp người dùng đào bitcoin trên thiết bị di động:

Các app đào coin lừa đảo

Trên thực tế, độ phức tạp của đào coin đòi hỏi dàn máy đào khủng, có tốc độ xử lí rất lớn. Việc một app trên điện thoại/máy tính cá nhân có thể đào bitcoin là bất khả thi ở thời điểm hiện tại. Thành ra, các app hứa hẹn giúp người dùng đào coin trên điện thoại/máy tính cá nhân đều là lừa đảo 100%.

Website giả: Việc tạo website “nhái” theo những tên tuổi lớn như Coinmarketcap, Binance, Coinbase…thường rất dễ dàng. Vì vậy, nhà đầu tư cần nhìn kĩ đường link mình sẽ click vào.

Một trang web giả mạo có giao diện và logo giống Binance, nhưng địa chỉ không đúng.

Lừa đảo qua các sàn giao dịch phi tập trung (DEX)

Khác với các sàn giao dịch tập trung (Binance, Coinbase) nơi có những đội ngũ quản lý, phân bổ tài sản trên sàn, thì các sàn phi tập trung (CEX, như PancakeSwap, Uniswap) không có đội quản trị, và mọi giao dịch phụ thuộc vào thuật toán của blockchain. Đây là mảnh đất màu mỡ cho những đối tượng lừa đảo công nghệ cao.

Ví dụ: Người viết chuẩn bị ra mắt một dự án crypto giá trị, đặt tên là KHANH Project, và chưa có ý định phát hành tiền mã hóa nào.

Ngay lập tức, những đối tượng lừa đảo sẽ tạo ra đồng tiền mã hóa “nhái” theo tên dự án của người viết (ví dụ: đồng KHANH). Sau đó, chúng sẽ rao bán đồng “KHANH” với hứa hẹn: cơ hội để đồng sở hữu dự án KHANH Project, cam kết lãi khủng.

Những nhà đầu tư nhẹ dạ hoặc thiếu kiến thức sẽ nhảy vào mua đồng KHANH (tiền ảo vô giá trị) bằng những đồng tiền ảo có giá trị (như BTC, ETH, SOL…). Lúc này, kẻ xấu chỉ cần rút hết tiền có giá trị, đẩy đồng KHANH cho nạn nhân.

Quy trình lừa đảo trên sàn phi tập trung (DEX)

Làm sao để nhận diện lừa đảo:

Nói một cách ngắn gọn nhất, kiến thức, kinh nghiệm và kỹ năng sẽ giúp nhà đầu tư tránh nguy cơ bị lừa đảo. Tuy nhiên, cần nhiều thời gian và công sức để rèn luyện những yếu tố này.

Trong khuôn khổ chương này, người viết sẽ chỉ ra những dấu hiệu dễ thấy nhất để xác định kẻ lừa đảo (hoặc khả năng cao là lừa đảo) cho người mới bắt đầu:

Cam kết lãi khủng/100% thắng/lỗ sẽ được đền bù, bảo hiểm -> Lừa đảo
Kiếm tiền nhanh mà không cần nỗ lực -> Lừa đảo
Các cá nhân trẻ, ăn mặc sang chảnh, chụp hình với xe sang, khoe kiếm chục tỷ mỗi tháng nhờ đầu tư 4.0 và mời bạn tham gia các “khóa học/hội thảo” chia sẻ bí quyết -> Lừa đảo
Các hội nhóm kín chuyên bơm thông tin tích cực về một đồng coin cụ thể, “phím hàng” mà không giải thích được về mặt kỹ thuật/tài chính/trở ngại của đồng coin đó -> Lừa đảo
Thông tin về nhóm phát triển, công nghệ, kế hoạch phát hành coin mù mờ -> Lừa đảo
Dò hỏi về private key/password của bạn dưới bất kỳ hình thức nào -> Lừa đảo
Những buổi hội nghị hoành tráng, có ca sĩ diễn viên tham gia, vẽ ra những bức tranh tài chính trong mơ -> Khả năng cao là lừa đảo
Người thân, bạn bè, hàng xóm rủ rê đầu tư crypto, nhưng những người này lại không có nền tảng chuyên môn/kinh nghiệm -> Lừa đảo, hoặc họ cũng là nạn nhân.

Giải pháp

Để hiểu rõ hơn nữa về những rủi ro khi tham gia vào thị trường tiền mã hóa nhằm vô hiệu hóa hoặc giảm thiểu rủi ro tới mức thấp nhất, nhà đầu tư cần có sự chuẩn bị tốt từ trong ra ngoài, cụ thể như sau:

Tư duy

Trong đầu tư, không có bữa trưa miễn phí. Thành quả bạn đạt được phải được vun đắp từ mồ hôi, nước mắt, từ những năm tháng học hỏi, trau dồi kĩ năng, nằm gai nếm mật, thì mới bền vững, vĩ đại được. Không bao giờ có chuyện kiếm tiền nhanh mà không cần nỗ lực, không cần hiểu biết – bất kì ngành nghề nào, loại hình đầu tư nào cũng vậy. Ngày nào bạn còn mang tư tưởng này, kẻ xấu vẫn có khả năng lợi dụng bạn, hoặc bạn sẽ tự làm mình mất tiền.

Tiền mình kiếm được phải do công sức, trí tuệ, sự nhẫn nại, bền bỉ, sáng tạo của mình mà ra. Đừng mong cầu ai đó sẽ làm hết, rồi “trỏ đàng đầu tư” cho bạn đi theo.

Thái độ

Cơ hội càng lớn, rủi ro càng lớn. Suy cho cùng, những người bị lừa đảo, chẳng qua vì họ sẵn sàng chịu rủi ro mất trắng số tiền dành dụm được để đổi lấy cơ hội có mức lời cao không tưởng mà thôi. Biết kiểm soát kỳ vọng lợi nhuận ở mức phù hợp sẽ giúp bạn thu hẹp nguy cơ thua lỗ.

Kiến thức là sức mạnh. Nếu hôm nay bạn chưa hiểu biết, thì hãy biến mình thành người hiểu biết. Học về tài chính, học về Blockchain, học về tất cả mọi thứ cần thiết để trang bị cho mình món vũ khí lợi hại nhất: trí tuệ của bạn.

Không chủ quan. Cái gì cũng có thể thay đổi được, nhất là trong kỷ nguyên bùng nổ của công nghệ thông tin, khi mọi thứ thay đổi từng ngày. Luôn cập nhật, chuẩn bị nhiều phương án để bảo vệ tài sản của bạn.

Kiên nhẫn, kiên nhẫn và kiên nhẫn, vì giá tiền mã hóa có thể biến động rất lớn trong ngắn hạn (như đã đề cập ở trên).

Kiến thức

Với những bạn có trình độ tiếng Anh hạn chế: Hãy chịu khó học tiếng Anh, vì diễn biến của thị trường tiền mã hóa cập nhật từng ngày từng giờ, từ báo chí đến sách vở, nghiên cứu khoa học…không biết tiếng Anh là một thiệt thòi lớn, ngăn cản khả năng học hỏi của bạn. Tất nhiên, ở Việt Nam cũng có nhiều nguồn tin đáng tin cậy để tìm hiểu về rủi ro khi đầu tư vào thị trường tiền mã hóa như:

Với những bạn thông thạo tiếng Anh, các bạn có nhiều lựa chọn hơn:

Sách giáo khoa vỡ lòng: Cryptocurrency Investing For Dummies; Nfts for Dummies
Messari.io
Coindesk.com
Khóa học online: tìm thêm trên nền tảng Cousera, Udemy
Podcast: Decrypt Daily của Matthew Diemer; Chàng Ngốc Già

Khuyến cáo

Do chủ đề được nói tới trong chương này có sự thay đổi, cập nhật nhanh chóng theo từng ngày, nên hiểu biết của người viết ở thời điểm viết có thể tồn tại nhiều hạn chế. Nếu có thiếu sót, mong bạn đọc thông cảm và góp ý để người viết có thể cải thiện trong tương lai.