Chuyện đọc sách năm 2025

Chuyện đọc sách năm nay có thể tóm gọn trong vài từ khóa chính: YKI, chuyên môn, và dòng chảy của thời đại.

* Các bài viết khác về sách, bạn đọc có thể xem ở chuyên mục này.

2025 là một năm yên ắng đối với hành trình khám phá thế giới của tui, cả qua sách và qua những chuyến đi. Xác định từ đầu năm rằng 2025 sẽ rất căng, khi áp lực phát triển và hoàn thành những mục tiêu quan trọng trong chiến lược dài hạn của tui giao thoa cùng thời điểm, tui buộc phải cắt giảm nhiều hoạt động không chính yếu để dồn lực. Sách không nằm trong danh sách bị cắt giảm toàn diện, nhưng cũng bị ảnh hưởng không nhỏ.

Tổng quan việc đọc sách năm 2025

Đây là năm tui có số lượng đầu sách đã đọc trong năm ít nhất (27 cuốn), đồng nghĩa với việc số lượng sách bình quân hàng tháng chỉ ở mức 2.3, cũng là thấp nhất trong 6 năm qua.

Về ngôn ngữ, có sự xuất hiện thú vị của sách tiếng Phần. Đây chủ yếu là các đầu sách selkosuomi (sách tập đọc cho người học ngôn ngữ, được viết bằng tiếng Phần cơ bản, ngắn và dễ hiểu). Do mục tiêu quan trọng trong năm nay là ngôn ngữ Phần Lan (YKI exam), môn chiến lược và là thế mạnh của tui (giống với thi IELTS hay SAT đó giờ) vẫn luôn là Reading. Với tui, việc đọc một cách lưu loát sẽ bổ trợ cho tất cả các kỹ năng còn lại: Đọc giúp tui dần nhận ra và nhớ mặt chữ, cách hoạt động của ngữ pháp, từ đó xây dựng được kho từ vựng để viết-nói, cùng khả năng phản xạ tốt hơn khi nghe-nói. Thành ra, tui dành kha khá thời gian từ tháng 3-8/2025 để đọc sách tiếng Phần. Nhằm tránh việc bị chán và đuối khi học, tui đã thực hiện một số biện pháp nho nhỏ sau:

• Đọc xen kẽ: Xong một cuốn tiếng Phần thì quay sang đọc một cuốn tiếng Việt nhẹ nhàng.
• Đọc chủ đề mình thích: Tiểu thuyết kinh điển, truyện kinh dị, lịch sử, thậm chí…truyện 18+ bằng tiếng Phần (cái này là hiệu quả nhất; chưa bao giờ đọc tiếng Phần mà hào hứng, hiểu nhanh như vậy hehe).

Như những năm trước, do phần lớn sách tui chọn đọc là sách phi hư cấu, chủ yếu vào những chủ đề gai góc như chính trị, kinh tế-tài chính, khoa học…nên nhìn chung lượng nữ tác giả vẫn lép vế.

Đây cũng là một năm có sự đảo chiều khi gần 80% là sách giấy thay vì ebook. Một phần vì việc tập đọc sách Phần toàn bằng sách giấy mượn ở thư viện, phần vì vợ tui có business nhập hàng sang Phần Lan, nên việc đưa những đầu sách hay (không có bản ebook) sang đây trở nên thuận tiện hơn nhiều. Đây cũng là năm thứ 3 liên tiếp tui không đụng tới sách nói, do với tui việc nghe audiobook khá là khó để tập trung.

Bình chọn cá nhân

Danh sách Goodreads năm nay của tui sẽ thiếu một vài tựa sách (do chỉ mới xuất bản trong năm nay ở Việt Nam). Tựu trung lại:

Top 5 cuốn hay nhất 2025 (không xếp hạng theo độ hay):

1. Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung)
2. Bùi Kiến Thành – người mở khóa lãng du (hồi ký)
3. Thư cho em (Hoàng Nam Tiến)
4. Lòng tham và lý trí (nhiều tác giả, Spiderum tổng hợp)
5. Đúng việc (Giản Tư Trung)

Cuốn sách “lớn tuổi” nhất đã đọc năm nay: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung, 1522)

Cuốn sách ngắn nhất: Ngũ luân thư (208 trang)

Cuốn sách dài nhất: Giáo trình CFA Level II  (n trang)

Vua ghi bàn: Jonas Jonasson, 2 cuốn.

Một số tác phẩm nổi bật

Tam Quốc diễn nghĩa (La Quán Trung)

Anh hùng và tiểu nhân, cơ bắp và trí tuệ, chân thành và tâm cơ, sự biến động của thời cuộc và của cái tâm con người, tất cả mọi thứ ập vào nhau quá chân thực, trần trụi, nơi sự mưu toan hiểm độc, trở cờ từ bạn thành thù xảy ra chỉ trong chớp mắt. Một bức tranh xã hội – chính trị vô cùng phức tạp được thuật lại một cách vô cùng bài bản, chi tiết, nhưng vẫn giữ nguyên sự thi vị và tao nhã dưới ngòi bút La Quán Trung, kể lại hơn một trăm năm chiến tranh để thống nhất thiên hạ ở Trung Quốc (184-280 SCN), nổi bật nhất là giai đoạn Tam quốc (220-280), với sự xuất hiện của các nhân vật đã đi vào văn hóa đại chúng với những phẩm chất vượt thời gian của họ như Tào Tháo, anh em Lưu-Quan-Trương, Ngọa Long-Phượng Sồ, Tôn Quyền-Chu Du, và Tư Mã Ý.

Nếu bạn đã xem Games of Thrones (Cuộc chiến vương quyền) và bị “sốc” vì tính thực tế của phim: Nhân vật chiếm nhiều spotlight, nổi bật, quan trọng vẫn bị cho “đăng xuất” như thường chứ không sống nhăn răng đến cuối như hầu hết các phim khác, thì diễn biến trong Tam quốc cũng tương tự: Không có ai là nhân vật chính, mà cả bối cảnh Trung Hoa giai đoạn đó mới là nhân vật chính.

Những góc nhìn khác nhau về Việt Nam thế kỷ XX

Trong thế kỷ XX, xã hội Việt Nam thường xuyên rơi vào trạng thái bị chia cắt (Bắc-Trung kỳ và Nam Kỳ thời Pháp thuộc, sau đó đến chiến tranh Việt Nam 1954-1975). Những con người tiêu biểu trong thời kỳ đó đã sinh ra, lớn lên và sống với những lý tưởng, đam mê nào?

Năm nay, tui được tiếp xúc với 3 cuốn sách, là ba cuộc đời khác nhau, đại diện cho những góc nhìn đa chiều về đất nước trong giai đoạn hỗn loạn, đau thương nhưng cũng rất bi tráng.

Đầu tiên là câu chuyện về sự cống hiến cho dân tộc, cho đất nước của gia tộc họ Bùi, nổi bật nhất là cụ Bùi Kiến Thành, qua cuốn hồi ký Người mở khóa lãng du. Câu chuyện của cụ Thành chứng minh một điều: Tầng lớp tri thức giàu có của Việt Nam, dù ở thời kỳ nào, chế độ nào, đều chăm chỉ, có khát vọng lớn và sự quyết chí cao độ để gầy dựng cơ đồ, tạo ra giá trị cho xã hội.

Nếu thời ông nội là địa chủ giàu có, đời cha là bác sĩ Bùi Kiến Tín nổi tiếng với khát vọng “gia tăng dân số và tuổi thọ của người Việt lên để có tiềm lực phát triển đất nước thông qua việc cải thiện chất lượng dược phẩm, y tế toàn dân” cùng sản phẩm kinh điển mang tên dầu khuynh diệp bác sĩ Tín (nay là dầu khuynh diệp Mẹ bồng con của OPC), thì cụ Thành là người Việt Nam đầu tiên được đào tạo cao học bài bản về Kinh tế-Tài chính ở Mỹ. Cụ học ở trường đại học Columbia danh giá, cùng lứa với Warren Buffett, và là cố vấn kinh tế quan trọng trong giai đoạn Đệ nhất Cộng hòa, góp phần xây dựng hệ thống tài chính quốc gia theo chuẩn mực quốc tế. Cụ cũng là nhà đồng sáng lập nhà máy trung hòa ắc quy và bình điện VABCO (sau này được quốc hữu hóa trở thành Pinaco với sản phẩm chủ lực là Pin con Ó). Về sau, cụ Thành cũng là một trong những nhân vật quan trọng góp phần tạo ra thời kỳ Đổi mới, chấm dứt giai đoạn bao cấp kinh tế sai lầm của Việt Nam, mở ra nền kinh tế thị trường, dân giàu nước mạnh. Đến tận năm 2025, khi đã ngoài 90 tuổi, cụ Thành vẫn đang là cố vấn cho nhiều dự án kinh tế quan trọng của đất nước. Câu chuyện cuộc đời cụ ly kì, hấp dẫn, rất “xịn” thậm chí so với ngày nay. Tất nhiên, những thăng trầm trong lịch sử Việt Nam, cũng như sự nhạy cảm nhất định về thân thế của cụ (xuất thân địa chủ-tư sản thời Pháp thuộc, là chính khách trẻ tuổi nhất và thân cận nhất của gia đình Ngô Đình Diệm, cũng như quan điểm “yêu nước chứ không yêu Đảng”), khiến cho tác phẩm này không được công chúng biết đến rộng rãi.

Cuốn thứ hai đưa ta đến với những chuyến công du mang đầy sức nặng với vận mệnh dân tộc, một mặt trận không tiếng súng nhưng cân não không kém bất kỳ cuộc chiến nào – Mặt trận ngoại giao.

Gia đình, bạn bè và đất nước là câu chuyện bi tráng của bà Nguyễn Thị Bình – bông hồng thép của đoàn Ngoại giao VNDCCH trong cuộc chiến tranh Việt Nam. Sinh ra trong gia đình yêu nước, với ông ngoại là chí sĩ Phan Chu Trinh, bà Bình đã sớm cảm nhận tinh thần chống ngoại xâm, thống nhất đất nước từ những ngày còn trẻ. Vai trò quan trọng nhất trong sự nghiệp của bà là Trưởng phái đoàn Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, với chiến lược “Vừa đánh vừa đàm”: Trong khi các chiến sĩ bộ đội đổ xương máu trên thực địa để giành giựt lợi thế, thì bà Bình, ông Lê Đức Thọ và đoàn ngoại giao Việt Nam phải đi khắp thế giới, tìm kiếm sự ủng hộ của nhân dân ưu chuộng hoà bình, trải qua những màn đấu trí cân não với đoàn ngoại giao Mỹ, đứng đầu bởi chính trị gia lão luyện Henry Kissinger và các thế lực thù địch với mục tiêu chứng minh bản chất sai lầm của Mỹ khi can thiệp quân sự trực tiếp vào Việt Nam và tính chính danh của nhà nước XHCN, gây áp lực ngoại giao lên đối thủ. Sự kết hợp hai mặt trận này là chiến lược then chốt đóng góp vào thắng lợi sau cùng, nước nhà thống nhất vào năm 1975.

Tác phẩm thứ ba đưa người đọc trực tiếp đến mặt trận – một thời máu lửa của dân tộc. Thư cho em là câu chuyện tình vượt thời gian, được viết nên bởi tình yêu quê hương đã dung hoà với tình yêu nước mãnh liệt của đôi vợ chồng tướng Hoàng Đan và Đại biểu quốc hội Nguyễn Thị An Vinh. Đây là tác phẩm mà theo tui có thể dựng thành một kiệt tác điện ảnh, một cuộc tình thời chiến kinh điển của Việt Nam.

Trong khi ông Hoàng Đan là Thiếu tướng cao cấp của quân đội nhân dân Việt Nam (nhất Tấn nhì An tam Đan tứ Chơn), gia phả nhiều đời binh nghiệp, thì bà An Vinh có xuất thân làm người ở, nhờ cách mạng nên có cơ hội được tự do, học hành, sau này trở thành Phó giám đốc Sở ngoại thương Hà Nội. Họ đến với nhau, yêu và lấy nhau, sinh con đẻ cái trong những ngày gian khó nhất, đất nước chiến tranh liên miên. Trong khi bà An Vinh là hậu phương vững chắc, một tay chăm con, chăm bố chồng, đi học bổ túc, đi làm, thì tướng Hoàng Đan là hạt giống đỏ quan trọng được đào tạo quân sự ở Liên Xô, tham gia gần như tất cả các chiến dịch quân sự lớn của đất nước trong thế kỷ XX, từ chiến dịch Thu Đông 1950, Thượng Lào 1953, Điện Biên Phủ 1954, Khe Sanh, Đường 9-Nam Lào, Thành cổ Quảng Trị, các chiến dịch giải phóng miền Nam 1975, cho đến chiến tranh Khmer Đỏ và chiến Tranh biên giới với Trung Quốc. Ở đâu đánh nhau dữ nhất, ở đó có tướng Hoàng Đan đốc thúc đi đầu. Tác phẩm Thư cho em mở ra cho bạn đọc một thiên sử ca, với những lá thư chân thành, thấm đẫm yêu thương của đôi vợ chồng trẻ, đã cùng sống, cùng lớn lên, cùng cống hiến của cuộc đời mình cho đất nước, chấp nhận cảnh yêu xa suốt giai đoạn đẹp nhất cuộc đời. Sau này, những bức thư này được con trai út của ông bà biên soạn, diễn giải và xuất bản ra công chúng – chính là ông Hoàng Nam Tiến, một trong những nhân vật quan trọng góp phần vào thành công của tập đoàn FPT, người vừa đột ngột qua đời trong năm 2025, để lại sự tiếc thương vô hạn của gia đình, người thân, cộng sự và đồng bào khắp cả nước.

Cả ba câu chuyện trên, từ Kinh tế, chính trị-ngoại giao, đến quân sự, là những mảnh ghép quan trọng về bức tranh toàn cảnh của Việt Nam thế kỷ XX và những con người của thời đại đó: Thời gian khó tạo người tài. Nhân tài đất Việt, dù ở lĩnh vực nào, đều có thể đạt tới đẳng cấp rất cao, và đều có lòng yêu nước nồng nàn, mong muốn cho đất nước độc lập, ngày càng phát triển, ấm no. Tất cả đều phải trải qua những hy sinh, mất mát lớn, làm nền tảng cho đất nước hoà bình hôm nay.

Châu Âu 10 năm chuyện vặt – anh Nguyễn Đình Lộc

Đây là tác phẩm thứ 2 của anh Lộc, sau cuốn Đường hoà nhập của người Việt xuất bản năm ngoái.

Trong cuốn thứ 2 này, anh Lộc tập trung kể lại câu chuyện từ quá khứ đến hiện tại của mình, với xuất phát điểm là một anh sinh viên nghèo sang Phần Lan quanh năm giá lạnh, chật vật tìm cách mưu sinh, đối mặt với nhiều khó khăn xứ lạ, áp lực từ gia đình, sự vỡ mộng khi một “học bá” ở Việt Nam, thực ra cũng là chỉ là một cột mốc nhỏ bé khi ra tới đại dương mênh mông. Tuy nhiên, chính sự nỗ lực cùng sự động viên của những người mình yêu thương, và một chút may mắn đã giúp một du học sinh vượt qua những ngày tháng chông chênh nhất. Thiết nghĩ, để có cái nhìn thực tế về cuộc sống đi học, đi làm ở Phần Lan, bạn đọc có thể xem những cuốn sách của anh Lộc như lời khuyên, kinh nghiệm của thế hệ đi trước.

Vẻ đẹp của cảnh sắc tầm thường – Đặng Hoàng Giang

Ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, chúng ta đang nhìn nhận về vẻ đẹp như thế nào? Nói cách khác, với chúng ta, như thế nào mới là đẹp?

Bằng những quan sát và kinh nghiệm nhạy bén trong lĩnh vực Tâm lý-Xã hội học, trong tác phẩm này, bác Giang một lần nữa khiến người đọc phải tự ngẫm nghĩ về cách con người đang định hình thế giới theo chuẩn mực thẩm mỹ của mình, bất chấp việc nó có hợp lý hay không, có gây hại cho những giống loài khác, cho thiên nhiên không.

Tác phẩm này làm tui nhớ tới một câu ví von rất hay của kiến trúc sư Howard Roark trong Suối nguồn: “Chúng ta thích con công vì bộ lông đuôi rực rỡ, con sư tử vì bộ hùm oai vệ, ngựa vằn vì hoạ tiết sọc trắng đen bắt mắt. Nhưng nếu có một con gì đó có tất cả các đặc điểm trên, liệu nó có hài hoà, có đẹp không?”. Cuốn sách của bác Giang chỉ ra những vấn đề của con người và tư duy thẩm mỹ, thoạt trông thì đẹp, nhưng xét kỹ thì rất lai tạp, phi tự nhiên:

• Chúng ta thích những con thú cưng, ví dụ như chó, mèo, cá, với đặc điểm chân ngắn, mắt to tròn, abcxyz. Thế là ngành công nghiệp lai giống ra đời, tạo ra những con vật đáp ứng hết những tiêu chí thẩm mỹ của chúng ta, nhưng về mặt sinh học lại sống rất khổ sở do những đột biến trên không tương thích với nhau. Thành ra, chúng ta có trong tay những con pet đẹp để đăng lên mạng, nhưng bản thân chúng thường xuyên đau ốm, khả năng vận động kém, và tuổi thọ thấp.
• Chúng ta thích du lịch nhưng lại không thực sự thích khám phá, ngắm nhìn cảnh vật, mà chỉ muốn chụp lại, để mặt mình vào, tạo cảm giác chiếm hữu không gian, “ta cũng đã checkin ở đây như bao người”.
• Chúng ta xem núi non, sông hồ, cảnh vật tự nhiên như là điểm phụ để làm bật lên con người. Vì vậy mới xuất hiện những thứ quái gở như công viên quỷ ám ở Đà Lạt, hay như việc một ngọn núi thì phải xây cái chùa, phải đặt cái tượng lên thì mới đẹp, mới đáng đến.

Nhìn chung, cách tiếp cận của nhiều người với những sự vật, sự việc thuộc về tự nhiên còn rất nông cạn, kém cỏi, hời hợt; nói cách khác, gu thẩm mỹ và thưởng thức còn thấp. Việc nâng cao khả năng cảm thụ chính là cách tốt nhất để chúng ta sống sâu sắc hơn, và để thay đổi cách chúng ta tác động đến thiên nhiên.

Ngũ luân thư – Miyamoto Musashi

Thành thật mà nói, đây là một cuốn sách rất khó cảm thụ.

Lời văn cô đọng, trau chuốt. Sự giản lược này đến từ nhiều thập kỷ tôi luyện và nghiền ngẫm của tác giả – Thần kiếm huyền thoại Nhật Bản Miyamoto Musashi, kẻ bất khả chiến bại trong những trận thư hùng, người được cho là đã tham gia trận đánh phân định thiên hạ thời Chiến Quốc – Trận Sekigahara.

Tinh hoa của Kiếm đạo được tác giả đúc kết qua 5 quyển sách, mỗi quyển chỉ vỏn vẹn vài chục trang giấy, cũng có thể dùng làm kim chỉ nam cho việc rèn luyện bất kỳ lĩnh vực nào trong đời. Sự kiên nhẫn, chuẩn xác; các chiến lược khi nào phòng ngự chặt chẽ, khi nào tấn công dồn dập, và làm cách nào để rèn luyện những kỹ năng đó, đều được bàn đến cặn kẽ.

Nhưng khá chắc rằng, tui sẽ còn phải đọc lại Ngũ luân thư nhiều lần nữa, ở nhiều thời điểm khác nhau trong đời để thấm nhuần được tư tưởng của nó.

Đúng việc – Giản Tư Trung

Tui tin rằng, người Việt nào cũng nên đọc Đúng việc ít nhất một lần trong đời.

Cuốn sách này đề cao việc tự định vị bản thân, từ đó sống đúng với giá trị cốt lõi của mình, học đúng, làm đúng, cư xử đúng, trở thành một người tốt, một công dân tốt, một người thầy tốt. Bản chất hệ thống logic của Đúng việc có nhiều điểm tương đồng với cuốn Thói quen nguyên tử (Atomic Habits): Những sự thay đổi, định hướng triệt để chỉ có thể thực hiện khi nó được khởi nguồn từ tầng sâu nhất (bản chất con người: tôi là ai, với tôi giá trị nào là quan trọng nhất), từ đó đưa đến suy nghĩ đúng, nhận thức đúng, hành động đúng, đào tạo đúng, dẫn đến kết quả đúng.

Chạy bộ cùng người Kenya

Tui là một người chạy bộ phong trào và đang muốn phát triển hơn, trở thành một người chạy bộ cự ly dài bền vững. Với tui, chạy bộ đem lại sức khoẻ, sự tự do khỏi guồng quay bận rộn hàng ngày, và cho tui ngắm nhìn xung quanh trong khi có thể lắng nghe chính mình. Vì vậy, một cách tự nhiên, tui muốn biết thêm những đồng chạy khác qua câu chuyện của họ.

Với Chạy bộ cùng người Kenya, nhà báo thể thao người Anh Finn Adharanand, đồng thời cũng là một runner bán chuyên, đã vén màn bí ẩn đằng sau sự thống trị gần như tuyệt đối của người Kenya ở các cuộc đua hàng đầu thế giới. Làm thế nào mà ở một đất nước còn nhiều khó khăn, dinh dưỡng hạn chế như Kenya, mà cứ đi vài mét bạn lại gặp một nhà vô địch, một kỷ lục gia, một kẻ thống trị ở bộ môn cơ bản và khắc nghiệt bậc nhất thế giới?

Để làm được điều đó, Finn đã cùng gia đình dọn đến Iten – thủ phủ chạy bộ của Kenya, sống và tập chạy cùng người bản địa, gặp gỡ và trò chuyện với rất nhiều người nhằm tìm ra đáp án sau cùng. Một câu chuyện hấp dẫn, tạo cảm hứng thể thao lớn đến từ tác giả.

AI, công nghệ, và tương lai của chúng ta

Và tất nhiên, không thể bỏ qua làn sóng công nghệ đang dần thay đổi cuộc sống hàng ngày của chúng ta một cách vũ bão ngay bây giờ. Năm nay tui đọc được hai cuốn Nexus của Yuval Noah Harari và Sóng thần công nghệ (The coming wave) của Mustafa Suleyman.

Trong khi Harari đã quá nổi tiếng với những nghiên cứu xã hội loài người từ góc độ lịch sử và sinh học, thì Suleyman là nhà khoa học đầu ngành trong lĩnh vực AI và deep learning, nhà đồng sáng lập Deepmind, hiện tại đang làm CEO của Microsoft AI. Cả hai đã trực tiếp quan sát và nghiên cứu về sự tác động của công nghệ đến tiến trình phát triển của nhân loại, và các tác phẩm của họ đã tạo ra những hồi chuông cảnh tỉnh lớn đến toàn thế giới. Về cơ bản có những ý chính sau:

• Tốc độ phát triển của công nghệ thời đại chúng ta thật sự nhanh như vũ bão. Trong khi ở các giai đoạn trước trong lịch sử, việc tìm ra lửa, bánh xe, thuốc súng, động cơ hơi nước đều mất rất nhiều thời gian sau đó để dần phổ cập và bình dân hoá đến xã hội, thì hiện tại, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ gen đang ngày càng hiện đại, giảm giá thành, và cho thấy tiềm năng ngày càng lớn chỉ trong thời gian rất ngắn.
• Bên cạnh việc phát triển nhanh, việc kiểm soát các công nghệ mới càng ngày càng khó: Nếu một cái loa, một tên lửa hạt nhân, dù có hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ vô tri chờ con người sử dụng, thì AI là tác nhân tự trị đầu tiên, có khả năng tự đưa ra quyết định, tự học, tự trao đổi với nhau mà không cần con người tác động đến.
• Công nghệ mới có thể đem lại tác động tích cực và to lớn đến xã hội loài người theo cách mà chúng ta khó có thể tưởng tượng ra chỉ trong 20 năm trước.
• Tuy nhiên, AI cũng có thể huỷ hoại xã hội loài người nếu được học sai cách. AI thực tế không cần dùng những binh đoàn robot đi bắn giết như Skynet làm gì cho phiền phức; thuật toán chỉ cần biết cách chia cắt xã hội loài người thông qua những chia sẻ đến chúng ta, tạo ra những buồng kín trên thiết bị của mỗi người, phóng đại những thông tin mà họ muốn nghe, cho đến lúc mọi người hoàn toàn phân cực, không còn tin tưởng vào đối thoại nữa, và xem người bất đồng chính kiến với mình là kẻ thù cần tiêu diệt. Lúc đó, con người sẽ tự khắc dùng luật pháp, súng đạn để tàn hại lẫn nhau. Điều đáng nói là dạng quyền năng này lại đang nằm trong tay một số rất ít các tập đoàn công nghệ khổng lồ, có khả năng chi phối thế giới để tối đa lợi nhuận. Câu chuyện thuật toán Facebook trực tiếp góp phần vào nạn diệt chủng người Hồi giáo Rohynga ở Myanmar năm 2016, hay sự vụ ám sát Charlie Kirk năm 2025 là minh chứng rõ nhất cho điều này.
• Sự ngây thơ khi cho rằng thông tin nhiều hơn nghĩa là xác suất đúng cao hơn. Hiện nay, nhiều người cho rằng khi thông tin được công bố đa dạng, đa chiều hơn, con người dễ tìm ra chân tướng thực sự của vụ việc hơn, từ đó sẽ trở nên khách quan, có tư duy phản biện hơn, và lý trí hơn. Sự thật hoàn toàn ngược lại: Thứ nhất, thông tin quá nhiều khiến con người lạc lối, khó đưa ra quyết định đúng và dễ dựa cào cảm tính hơn để ai đó giải quyết hộ mình việc suy nghĩ. Thứ hai, lịch sử đã chứng minh rằng người có sức mạnh lớn nhất không phải người nắm được nhiều sự thật nhất, mà là người biết kiểm soát dòng thông tin nhằm phục vụ mục đích của mình một cách hiệu quả nhất. Ví dụ dễ thấy nhất là tôn giáo: trong nhiều thế kỷ, thậm chí đến tận ngày nay, Giáo hội và các Giáo chủ Hồi giáo là người có sức mạnh lớn nhất, vì họ có khả năng diễn giải Kinh thánh, điều tiết niềm tin của hàng triệu tín đồ, phục vụ cho lợi ích của mình. Tiếp sau đó là các chính phủ, với khả năng tạo ra câu chuyện chung về nguồn gốc quốc gia và dân tộc, cùng một kẻ thù chung, có thể thống nhất đất nước và đàn áp được thiểu số không đồng tình với họ.
• Sự nguy hiểm của chủ nghĩa toàn trị thời đại AI: Như đã nói ở trên, việc đưa công nghệ vào và việc số hoá hệ thống thông tin giúp các chính phủ ngày nay càng lúc càng thâu tóm nhiều thông tin của người dân. Nếu không có khung pháp lý chặt chẽ, hệ thống bảo mật chắc chắn, cộng với trình độ, nhận thức, đạo đức và sự giám sát đối với cán bộ công chức, thì việc lạm quyền, kiểm soát, can thiệp quá sâu vào cuộc sống người dân, thậm chí tiến đến chủ nghĩa toàn trị cực đoan là điều hoàn toàn có thể xảy ra ngày hôm nay. Nếu đã đọc 1984, ta sẽ thấy rõ tác hại ghê gớm của sự lạm dụng sức mạnh công nghệ này: Con người bị giám sát mọi lúc mọi nơi, bị bắt làm những điều họ không thực sự muốn, và bất kỳ ai cũng có thể bị bỏ tù vì sự đấu tố của những người xung quanh, rạo ra bầu không khí ngột ngạt, căng thẳng thường trực. Bây giờ, với sự tham gia giám sát và phân tích 24/7 của AI, thậm chí việc một người thích hay không thích cái gì trong tiềm thức (vd khi họ lướt mạng xã hội) cũng sẽ bị ghi nhận, nghiên cứu, và xử lý. Đây sẽ là cơn ác mộng lớn nhất với sự tự do của loài người, mà trên thực tế, một số chính phủ đã và đang manh nha với những ý tưởng độc hại như thế này.

Nhìn chung, nhân loại đã mở chiếc hộp pandora tiếp theo, sau thuốc nổ, vũ khí hạt nhân và thuốc kháng sinh. Đây là ngã rẽ quan trọng, có thể đưa đến một tương lai phát triển mạnh mẽ, hoặc là điểm khởi đầu của sự suy thoái và diệt vong. Đi đâu từ đây, chính do con người quyết định

Lòng tham và lý trí: Những quan sát về tâm lý qua 25 năm người Việt đầu tư chứng khoán

Tới một thời điểm, tui dần có khả năng nhận ra những tựa sách phù hợp mà mình muốn đọc, chỉ qua vài đoạn văn. Và cuốn này là một ví dụ cho chuyện đó.

Một cuốn sách mới toanh, xuất bản lần đầu tháng 10/2025. Tui đặt mua từ trước khi xuất bản, chỉ sau một đoạn trích ngắn được Spiderum giới thiệu. Sách tới tay tui một ngày trước Noel 2025, và tui chỉ mất 3 ngày để ngấu nghiến hết. Đây sẽ là sự bổ sung cần thiết trong hành trình phát triển chuyên môn tài chính của tui trong tương lai tại Việt Nam.

Trước đây, tui đã đọc về lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán Trung Quốc – vốn chỉ ra đời trước thị trường Việt Nam ngót nghét một giáp. Sự dịch chuyển bắt buộc từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, để việc huy động vốn phát triển kinh tế được mở rộng hơn. Vào thời điểm đó, đây là điều chưa từng có tiền lệ, tạo ra rất nhiều quan ngại cho giới lãnh đạo, vì trên đời này không có gì tư bản hơn thị trường tài chính, chứng khoán.

Với lãnh đạo còn lạ lẫm, thì khỏi phải nói sự thay đổi này mới mẻ với người dân đến thế nào. Người Việt Nam đại đa số chưa bao giờ biết đến thị trường tài chính, lại đã sống khá lâu trong thời kỳ bao cấp, nhà nước nắm hết mọi ngành nghề kinh doanh, thành ra kiến thức về tài chính không có. Mọi người đã quen với việc gửi tiết kiệm, mua đất mua vàng mua USD, cố gắng ăn học đặng ra trường có công việc ổn định trong một doanh nghiệp nhà nước hoặc làm cán bộ công chức. Đến giai đoạn 1990-2000, đất nước đổi mới, thay đổi căn cơ nền kinh tế, cơ hội đột ngột trở nên bao la, rộng mở, dẫn đến thay đổi tâm lý của chủ đạo của người dân thành “làm giàu bằng mọi cách, làm giàu nhanh” mà không nghĩ đến rủi ro.

Người Việt đã tiếp cận với chứng khoán như thế nào? Nhà nước Việt Nam trước những rủi ro và thách thức của nền kinh tế thị trường đã chập chững bước đi ra sao? Đã có những bi kịch nào đã xảy ra và vì đâu? Toàn đảng, toàn dân đã trở nên trưởng thành hơn sau những vấp ngã như thế nào? “Mắt anh sáng, dáng anh hiền” là ai, thủ đoạn thao túng thị trường tài chính của họ diễn ra như thế nào? Cuốn sách này sẽ trần tình lại những câu chuyện đó, một cách sinh động và hấp dẫn.

Tạm kết: Đọc gì năm 2026?

Năm nay, dù đọc ít, nhưng may mắn tui vẫn được tiếp xúc với những đầu sách chất lượng, mang hơi thở thời đại, xen kẽ với những tác phẩm kinh điển, dạy mình rất nhiều thứ về nhân sinh quan, phương hướng phát triển và làm người.

Năm sau, do không còn vướng bận việc học tiếng, tui có thể tập trung vào việc nghiền ngẫm một số đầu sách lớn như:

• Security Analysis: Tinh hoa đầu tư giá trị của bộ đôi Graham-Dodd
• Lịch sử Việt Nam: Đúc kết nghiên cứu về lịch sử nước nhà của Giáo sư Lê Thành Khôi, người vừa tạ thế năm 2025 ở tuổi 101

Sau hai đầu sách trên, để xem cơ duyên sẽ đưa đến cho tui cuốn nào nhé.

Xin cảm ơn người bạn đồng hành, vợ yêu Ánh Ánh đã tặng tui cuốn Security Analysis này nhân dịp Giáng sinh 2025

Khanh Tr.